Η διαφωτιστική (πρώην) Αμερική

Οι μεγάλοι ντεϊστές της Αμερικανικής Επανάστασης υψηλής νοημοσύνης επί τω έργω

Πίσω από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών δεν βρίσκονται μόνο στρατηγοί και πολιτικοί, αλλά και μια γενιά στοχαστών βαθιά επηρεασμένων από τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και τον δεϊσμό. Πίστευαν ότι ο άνθρωπος οφείλει να αναζητά την αλήθεια με τη λογική, την παρατήρηση της φύσης και την ελευθερία της συνείδησης, χωρίς να εξαρτάται από τον θρησκευτικό δογματισμό.

Πρωταγωνιστής αυτής της γενιάς ήταν ο Τόμας Πέιν, συγγραφέας της «Κοινής Λογικής» (Common Sense), του φυλλαδίου που άναψε τη σπίθα της Αμερικανικής Επανάστασης. Αργότερα, στο έργο του «Η Εποχή της Λογικής» (The Age of Reason), υπερασπίστηκε τον δεϊσμό και άσκησε έντονη κριτική στις οργανωμένες θρησκείες και στη θεία αποκάλυψη ως πηγή πολιτικής εξουσίας.

Ο Τόμας Τζέφερσον, κύριος συντάκτης της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, πίστευε ότι τα φυσικά δικαιώματα προηγούνται κάθε κρατικής εξουσίας. Υποστήριξε τον σαφή διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας και συνέταξε τη δική του εκδοχή των Ευαγγελίων, αφαιρώντας όλα τα θαύματα και διατηρώντας κυρίως την ηθική διδασκαλία του Ιησού.

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, επιστήμονας, εφευρέτης και διπλωμάτης, υπήρξε χαρακτηριστικός εκπρόσωπος του Διαφωτισμού. Έδινε μεγαλύτερη αξία στην αρετή, τη γνώση και τη χρησιμότητα προς την κοινωνία παρά στις θεολογικές διαμάχες.

Ο Τζέιμς Μάντισον, βασικός αρχιτέκτονας του αμερικανικού Συντάγματος, υπερασπίστηκε με συνέπεια τη θρησκευτική ελευθερία και αντιτάχθηκε σε κάθε κρατική επιβολή συγκεκριμένης θρησκείας.

Ο Τζον Άνταμς, δεύτερος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, πίστευε ότι η Δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει μόνο με μορφωμένους και ενάρετους πολίτες και αντιμετώπιζε με επιφύλαξη τον θρησκευτικό φανατισμό.

Ο Ίθαν Άλεν, ήρωας της Αμερικανικής Επανάστασης, έγραψε το έργο «Reason, the Only Oracle of Man», στο οποίο υποστήριξε ότι η λογική αποτελεί τον ασφαλέστερο οδηγό του ανθρώπου και όχι η τυφλή αποδοχή της αυθεντίας.

Λίγες δεκαετίες αργότερα, το ίδιο πνεύμα συνέχισαν ο μεγάλος ρήτορας Ρόμπερτ Γκριν Ίνγκερσολ, γνωστός ως «Ο Μέγας Αγνωστικιστής», και ο σατιρικός συγγραφέας Μαρκ Τουέιν, οι οποίοι υπερασπίστηκαν την ελευθερία της σκέψης, την επιστήμη και την κριτική απέναντι στον φανατισμό και την υποκρισία.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας δεν επικαλείται κάποια συγκεκριμένη εκκλησία. Αναφέρεται στους «Νόμους της Φύσης και του Θεού της Φύσης», μια χαρακτηριστική διατύπωση του Διαφωτισμού, που εκφράζει την πίστη σε έναν Δημιουργό, αλλά όχι την υποταγή σε κάποιο συγκεκριμένο θρησκευτικό δόγμα.

Από τον Τόμας Πέιν στον Ρόμπερτ Ίνγκερσολ: η χαμένη παράδοση του αμερικανικού Διαφωτισμού

Η Αμερικανική Επανάσταση δεν γεννήθηκε μόνο στα πεδία των μαχών. Γεννήθηκε πρώτα στα βιβλία, στις ιδέες και στη δημόσια συζήτηση. Οι άνθρωποι που διαμόρφωσαν το πνεύμα της πίστευαν ότι η ελευθερία δεν θεμελιώνεται στον φόβο ούτε στον θρησκευτικό φανατισμό, αλλά στη λογική, στη γνώση και στα φυσικά δικαιώματα του ανθρώπου.

Ο Τόμας Πέιν, με την «Κοινή Λογική», έδωσε στους αποίκους το θάρρος να σκεφθούν ότι η ελευθερία είναι φυσικό δικαίωμα και όχι παραχώρηση ενός βασιλιά. Στην «Εποχή της Λογικής» υπερασπίστηκε τον δεϊσμό και υποστήριξε ότι ο άνθρωπος οφείλει να εξετάζει κάθε θρησκευτική διδασκαλία με το ίδιο μέτρο που εξετάζει κάθε άλλη ανθρώπινη ιδέα.

Ο Τόμας Τζέφερσον, ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, ο Τζέιμς Μάντισον και ο Τζον Άνταμς συμμερίζονταν το ίδιο πνεύμα του Διαφωτισμού. Υπερασπίστηκαν τη θρησκευτική ελευθερία, τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας και την αρχή ότι η εξουσία αντλεί τη νομιμοποίησή της από τη συναίνεση των πολιτών και όχι από θεϊκό δικαίωμα.

Τον 19ο αιώνα αυτή την παράδοση συνέχισε ο Ρόμπερτ Γκριν Ίνγκερσολ, ο μεγαλύτερος ίσως ρήτορας του ελεύθερου στοχασμού στην Αμερική. Με απαράμιλλη ευγλωττία υπερασπίστηκε την επιστήμη, την ελευθερία της συνείδησης, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανοχή, ασκώντας ταυτόχρονα αυστηρή κριτική στον θρησκευτικό δογματισμό.

Δίπλα του στάθηκε ο Μαρκ Τουέιν. Με το χιούμορ και τη σάτιρά του ξεσκέπαζε την υποκρισία, τον φανατισμό, τον ρατσισμό και την κατάχρηση εξουσίας. Δεν πολεμούσε την πίστη του ανθρώπου· πολεμούσε την ανοησία που εμφανίζεται όταν η πίστη παύει να συνομιλεί με τη λογική.

Αυτή υπήρξε μία από τις μεγάλες παραδόσεις της Αμερικής: η παράδοση της αμφισβήτησης, της ελευθερίας της σκέψης και της διαρκούς αναζήτησης της αλήθειας.

Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, η πολιτική, η οικονομία, οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και η επιστροφή του θρησκευτικού φονταμενταλισμού περιόρισαν σταδιακά την επιρροή εκείνου του διαφωτιστικού πνεύματος. Η Αμερική των Πέιν, Τζέφερσον, Φραγκλίνου και Ίνγκερσολ άρχισε να συνυπάρχει με μια διαφορετική Αμερική, περισσότερο ιδεολογική, περισσότερο θρησκευτικά πολωμένη και συχνά περισσότερο διχασμένη.

Ίσως εδώ βρίσκεται και το μεγάλο δίδαγμα της ιστορίας. Οι κοινωνίες δεν χάνουν την ελευθερία τους μόνο από εξωτερικούς εχθρούς. Τη χάνουν όταν εγκαταλείπουν την κοινή λογική, τον διάλογο και την αυτοκριτική που τις γέννησαν.

Η δύναμη μιας Δημοκρατίας δεν βρίσκεται μόνο στον στρατό, στην οικονομία ή στην τεχνολογία της. Βρίσκεται κυρίως στην ικανότητά της να αμφισβητεί ακόμη και τον ίδιο της τον εαυτό. Εκεί βρίσκεται η ουσία του Διαφωτισμού. Και ίσως εκεί βρίσκεται ακόμη η αχίλλειος πτέρνα κάθε μεγάλης δύναμης.

Πρώτα μια Λογική  Αμερική....για να είναι εξαιρετική....

Αστραία